دیپ پرپل (Deep Purple)

دیپ پرپل (Deep Purple) گروه راک بریتانیایی است که در سال ۱۹۶۸ در هرتفورد شکل گرفت و معمولاً در کنار [[لد زپلین]] و [[بلک سبث]] از نام‌های مرکزی در تثبیت هارد راک دههٔ ۱۹۷۰ به شمار می‌آید. هویت گروه، از ابتدا تا امروز، فقط به یک ترکیب ثابت وابسته نبوده است: دیپ پرپل در دوره‌های مختلف میان سایکدلیک راک، هارد راک، بلوز راک، پراگرسیو راک و عناصر موسیقی کلاسیک حرکت کرده؛ اما گفت‌وگوی پرتنش و پویای گیتار، ارگ هموند و درام، نخ اصلی تاریخ آن باقی مانده است.

اوج شناخته‌شده‌ترین دورهٔ گروه به ترکیب مشهور مارک II بازمی‌گردد؛ دوره‌ای با حضور ایان گیلن، ریچی بلکمور، جان لرد، راجر گلاور و ایان پیس که آلبوم‌های In Rock، Machine Head و Made in Japan را رقم زد. با این حال، تاریخ دیپ پرپل را نمی‌توان به چند قطعهٔ مشهور محدود کرد. تغییر مداوم خواننده‌ها و نوازندگان، جهت موسیقایی گروه را بارها دگرگون کرد و هر دوره، زبان تازه‌ای برای همان کشمکش قدیمی میان ملودی، بداهه‌نوازی و ریف ساخت.

اعضای فعلی

• ایان گیلن (Ian Gillan): خواننده
• ایان پیس (Ian Paice): درامز
• راجر گلاور (Roger Glover): گیتار باس
• دان ایرِی (Don Airey): کیبورد
• سایمون مک‌براید (Simon McBride): گیتار

اعضای پیشین برجسته

• ریچی بلکمور (Ritchie Blackmore): گیتار
• جان لرد (Jon Lord): کیبورد و ارگ هموند
• راد ایوانز (Rod Evans): خواننده
• گلن هیوز (Glenn Hughes): باس و خواننده
• دیوید کاوردیل (David Coverdale): خواننده
• تامی بولین (Tommy Bolin): گیتار
• جو لین ترنر (Joe Lynn Turner): خواننده
• استیو مورس (Steve Morse): گیتار

شکل‌گیری گروه و نخستین تجربه‌ها

دیپ پرپل در ابتدا پروژه‌ای با نام Roundabout بود؛ ایده‌ای که کریس کرتیس، درامر پیشین The Searchers، مطرح کرد. پس از کنار رفتن کرتیس، ریچی بلکمور و جان لرد در شکل‌گیری هستهٔ عملی گروه نقش محوری گرفتند. نخستین ترکیب شامل بلکمور، لرد، ایان پیس، نیک سیمپر در باس و راد ایوانز در آواز بود.

نخستین آلبوم گروه، Shades of Deep Purple در سال ۱۹۶۸، هنوز فاصلهٔ محسوسی با هارد راکی داشت که بعدتر نام دیپ پرپل را تعریف کرد. قطعهٔ Hush، بازخوانی ترانه‌ای از جو ساوث، در بازار آمریکا موفق شد و به گروه امکان داد در آغاز کارش دیده شود. با این حال، آثار اولیه بیش از آن‌که بر ریف‌های سنگین و اجرای خشن تکیه داشته باشند، با رنگ‌آمیزی ارگ، تنظیم‌های پاپ-سایکدلیک و برداشت‌های کلاسیک‌گرایانه پیش می‌رفتند.

نقطهٔ تغییر، جایگزینی راد ایوانز و نیک سیمپر با ایان گیلن و راجر گلاور در سال ۱۹۶۹ بود. این جابه‌جایی فقط تغییر دو عضو نبود. گیلن دامنهٔ صوتی و لحن نمایشی‌تری به گروه آورد و گلاور، در کنار پیس، بخش ریتم را منسجم‌تر کرد. نتیجه، شکل‌گیری ترکیبی بود که بعدها با عنوان مارک II شناخته شد.

مارک II و زبان تازهٔ هارد راک

ورود ایان گیلن و راجر گلاور، دیپ پرپل را به سمت قطعه‌نویسی مستقیم‌تر و صدایی سنگین‌تر برد. آلبوم Deep Purple in Rock در ۱۹۷۰، نخستین بیانیهٔ کامل این تغییر محسوب می‌شود. گیتار بلکمور در این آلبوم از فضای روان‌گردان آثار اولیه فاصله گرفت و با ریف‌های برنده، دیستورشن بیشتر و جمله‌بندی‌هایی متأثر از موسیقی کلاسیک و بلوز، نقشی تعیین‌کننده پیدا کرد.

در سوی دیگر، جان لرد صرفاً همراه گیتار نبود. ارگ هموند او با صدایی اشباع‌شده و تهاجمی، اغلب وارد رقابت مستقیم با بلکمور می‌شد. همین تعامل باعث شد دیپ پرپل در بسیاری از قطعه‌ها به جای الگوی متعارف «گیتار لید در برابر بکینگ»، دو صدای لید هم‌زمان داشته باشد. ایان پیس نیز با نوازندگی پرتحرک و جزئیات فراوان در سنج‌ها و فیل‌ها، از ریتم‌نوازی سادهٔ هارد راک فراتر می‌رفت.

قطعهٔ Child in Time نمونهٔ روشنی از منطق این دوره است: آغاز آرام و مبتنی بر ارگ، فضای تدریجی و سپس فوران گیتار و آواز گیلن. اجرای آوازی گیلن در این قطعه، به‌ویژه در نت‌های بسیار بالا، به یکی از نشانه‌های صدای دیپ پرپل در دههٔ ۱۹۷۰ تبدیل شد.

از Machine Head تا جایگاه جهانی

Fireball در ۱۹۷۱ نشان داد گروه به یک فرمول بسته رضایت ندارد. در کنار قطعه‌های سنگین، آلبوم سراغ سرعت بیشتر، گرووهای فانکی‌تر و تغییرات در ساختار ترانه‌ها رفت. اما آلبومی که دیپ پرپل را در حافظهٔ گسترده‌تر مخاطبان راک تثبیت کرد، Machine Head بود.

ضبط Machine Head در سال ۱۹۷۱ در مونترو با حادثه‌ای غیرمنتظره گره خورد. گروه برای ضبط در کازینوی مونترو برنامه‌ریزی کرده بود، اما محل پس از اجرای فرانک زاپا و The Mothers of Invention دچار آتش‌سوزی شد. دیپ پرپل پس از جابه‌جایی محل ضبط، بخش مهمی از آلبوم را با استودیوی سیار رولینگ استونز ثبت کرد. تجربهٔ آن آتش‌سوزی، زمینهٔ نوشتن Smoke on the Water را فراهم کرد؛ قطعه‌ای که روایتش مستقیماً به همان اتفاق اشاره دارد.

شهرت Smoke on the Water تا حد زیادی به ریف آغازین آن وابسته است: الگویی کوتاه، قابل تشخیص و مؤثر که بدون پیچیدگی ظاهری، به یکی از شناخته‌شده‌ترین ریف‌های تاریخ راک بدل شد. اهمیت Machine Head فقط به همین قطعه محدود نمی‌شود. Highway Star نمونه‌ای از پیوند مهارت تکنیکی و ساختار ترانه‌محور است؛ قطعه‌ای با کیبورد و گیتارهایی که از ایده‌های نئوکلاسیک بهره می‌برند، اما انرژی و سرعت آن کاملاً در منطق هارد راک قرار دارد.

Made in Japan؛ گروهی که روی صحنه شکل کامل‌تری می‌گرفت

اگر آلبوم‌های استودیویی دیپ پرپل بخش ترانه‌نویس گروه را نشان می‌دهند، Made in Japan در سال ۱۹۷۲ سندی از توانایی آن در اجرای زنده است. این آلبوم از اجراهای ژاپن در اوت ۱۹۷۲ گردآوری شد و برخلاف بسیاری از آلبوم‌های زندهٔ آن دوره، صرفاً نسخه‌ای طولانی‌تر از قطعه‌های استودیویی نیست.

در اجراهای Child in Time، Lazy و Space Truckin’، گروه ساختار قطعه را به نقطهٔ شروع بداهه‌نوازی تبدیل می‌کند. بلکمور و لرد، گاه در نقش رقیب و گاه در نقش مکمل، مسیر اجرا را تغییر می‌دهند. گیلن نیز بین آواز ملودیک، فریادهای بلند و جمله‌پردازی آزاد حرکت می‌کند. با وجود کش‌آمدن قطعه‌ها، گروه اغلب حس ضربه و تنش را حفظ می‌کند؛ ویژگی‌ای که Made in Japan را برای شناخت دیپ پرپل ضروری می‌سازد.

تغییرات پی‌درپی و دوره‌های متفاوت

پس از Who Do We Think We Are در ۱۹۷۳، تنش‌های داخلی به جدایی ایان گیلن و راجر گلاور انجامید. دیپ پرپل برای ادامه، دیوید کاوردیل را به عنوان خواننده و گلن هیوز را برای باس و آواز جذب کرد. ترکیب تازه که معمولاً مارک III نامیده می‌شود، در Burn و Stormbringer صدایی متفاوت ارائه داد: بلوز، سول و فانک در آن پررنگ‌تر شد و آوازهای دوصدایی کاوردیل و هیوز، جایگاه آوایی تازه‌ای ساخت.

این تغییر برای بخشی از شنوندگان مارک II پذیرفتنی نبود، اما نشان می‌داد دیپ پرپل حاضر نیست صرفاً نسخهٔ تکراری Machine Head را ادامه دهد. ریچی بلکمور نیز با جهت‌گیری فانکی‌تر Stormbringer همدل نبود و پس از این آلبوم از گروه جدا شد تا [[رینبو (Rainbow)]] را شکل دهد.

تامی بولین، گیتاریست آمریکایی، جانشین بلکمور شد و در Come Taste the Band در سال ۱۹۷۵ نقش داشت. توانایی بولین در تلفیق بلوز، فانک و راک انکارناپذیر بود، اما این دوره کوتاه و ناپایدار ماند. دیپ پرپل در ۱۹۷۶ فعالیتش را متوقف کرد.

گروه در ۱۹۸۴ با ترکیب کلاسیک مارک II بازگشت و Perfect Strangers را منتشر کرد. بازگشت بلکمور، گیلن، لرد، گلاور و پیس، بار دیگر تعادل میان ریف سنگین، ارگ هموند و آواز پرقدرت را به مرکز کار آورد. با این حال، اختلاف‌های قدیمی به‌طور کامل از میان نرفت و در سال‌های بعد، ترکیب گروه دوباره تغییر کرد.

پس از جدایی نهایی ریچی بلکمور در ۱۹۹۳، جو ساتریانی برای مدتی کوتاه با گروه روی صحنه رفت. استیو مورس از ۱۹۹۴ تا ۲۰۲۲ گیتاریست ثابت دیپ پرپل بود و با ورودش، رویکردی ملودیک‌تر و کمتر متکی بر تقلید از بلکمور شکل گرفت. سایمون مک‌براید از ۲۰۲۲ جای مورس را گرفت.

جان لرد در ۲۰۰۲ بازنشسته شد و دان ایرِی جانشین او شد. مرگ لرد در سال ۲۰۱۲، یکی از پایان‌های مهم در تاریخ گروه بود؛ با این حال، حضور ایرِی باعث شد نقش کیبورد در هویت صوتی دیپ پرپل حذف نشود.

سبک موسیقایی؛ تقابل گیتار و ارگ

صدای دیپ پرپل را نمی‌توان فقط با برچسب هارد راک توضیح داد. ریف‌های بلکمور، گرایش آشکار او به جمله‌بندی‌های کلاسیک‌گرایانه و استفاده از گام‌های مینور، بخش مهمی از شناسنامهٔ گروه بود. جان لرد نیز از پیشینهٔ کلاسیک خود استفاده می‌کرد، اما ارگ هموند را به ساز تزئینی تبدیل نکرد؛ صدای او اغلب خشن، اشباع‌شده و کوبنده بود.

در بخش ریتم، ایان پیس از معدود اعضایی است که از نخستین ترکیب تا امروز در گروه حضور داشته است. درام‌نوازی او به‌ویژه در قطعه‌های سریع، میان سنگینی هارد راک و چابکی نزدیک به جَز در حرکت است. راجر گلاور نیز، خصوصاً در مارک II و دوره‌های بعدی، باس را به پایه‌ای ملودیک اما منظم برای گفت‌وگوی بلکمور و لرد تبدیل کرد.

متن ترانه‌ها در آثار دیپ پرپل طی دوره‌های مختلف یکدست نیستند. قطعه‌هایی چون Smoke on the Water روایت‌محورند، Highway Star از زبان اغراق‌آمیز و سرعت‌زده بهره می‌برد و آثار دورهٔ کاوردیل و هیوز رنگ‌وبوی متفاوتی از بلوز و سول دارند. انسجام اصلی گروه بیشتر از مسیر نوازندگی و تنظیم شکل می‌گیرد تا از یک جهان ترانه‌ای ثابت.

آلبوم‌های ضروری دیپ پرپل

Deep Purple in Rock (۱۹۷۰)

این آلبوم، مرز واقعی میان دورهٔ اولیه و هویت هارد راک دیپ پرپل است. صدای خشن‌تر گیتار و ارگ، اجرای آوازی ایان گیلن و قطعه‌هایی مانند Speed King و Child in Time، گروه را وارد مرحله‌ای کرد که بعدها شناخته‌شده‌ترین آثارش بر همان پایه بنا شدند.

Fireball (۱۹۷۱)

Fireball تنوع بیشتری نسبت به آلبوم پیشین دارد. قطعهٔ عنوانی با سرعت و نیروی بالایش، جنبه‌ای از گروه را نشان می‌دهد که بر انرژی خام و درام‌نوازی ایان پیس تکیه دارد، در حالی که The Mule و Fools دامنهٔ تنظیم‌های آن دوره را گسترش می‌دهند. این آلبوم پلی میان خشونت In Rock و انسجام ترانه‌ای Machine Head است.

Machine Head (۱۹۷۲)

Machine Head برای ورود به دیپ پرپل، همچنان انتخابی کاربردی و نمایندهٔ ترکیب کلاسیک گروه است. Highway Star، Smoke on the Water، Lazy و Space Truckin’ هرکدام وجهی از قطعه‌نویسی گروه را نشان می‌دهند: سرعت، ریف‌محوری، بلوز راک و فضای مناسب برای بداهه‌پردازی زنده.

Burn (۱۹۷۴)

با ورود دیوید کاوردیل و گلن هیوز، Burn چهرهٔ جدیدی از گروه ساخت. قطعهٔ عنوانی هنوز انرژی هارد راک دورهٔ پیشین را حفظ می‌کند، اما آوازهای دوگانه و رنگ بلوزی در قطعه‌هایی مانند Mistreated، تغییر اولویت‌های موسیقایی گروه را آشکار می‌کند. این آلبوم بهترین نقطهٔ شروع برای شناخت مارک III است.

Perfect Strangers (۱۹۸۴)

بازگشت مارک II پس از هشت سال توقف، به نوستالژی صرف ختم نشد. قطعهٔ عنوانی با فضای تیره‌تر و ساختار سنگین‌تر، نشان داد اعضای کلاسیک می‌توانند در فضای هارد راک دههٔ ۱۹۸۰ نیز صدای خود را حفظ کنند. Knocking at Your Back Door نیز از قطعه‌های مهم این بازگشت است.

بهترین آهنگ‌های دیپ پرپل؛ راهنمای شروع شنیدن

• Hush از Shades of Deep Purple: نخستین موفقیت مهم گروه در آمریکا و نشانه‌ای از دوره‌ای که دیپ پرپل هنوز به صدای نهایی خود نرسیده بود.
• Child in Time از Deep Purple in Rock: قطعه‌ای طولانی و پرتنش که نقش ایان گیلن، جان لرد و ریچی بلکمور را در ساختن درام موسیقایی گروه به‌خوبی نشان می‌دهد.
• Speed King از Deep Purple in Rock: یکی از نمونه‌های پرانرژی هارد راک آغاز دههٔ ۱۹۷۰؛ بر پایهٔ ریف‌های سریع و اجرای کوبندهٔ بخش ریتم.
• Fireball از Fireball: نمایندهٔ وجه سریع‌تر و تهاجمی‌تر گروه، با درام‌نوازی برجستهٔ ایان پیس.
• Highway Star از Machine Head: برای شنونده‌ای که می‌خواهد ارتباط میان هارد راک، تکنیک نئوکلاسیک و قطعه‌نویسی فشرده را درک کند، انتخابی کلیدی است.
• Smoke on the Water از Machine Head: قطعه‌ای که یک رخداد واقعی در مونترو را به روایتی مستقیم و ریفی ماندگار تبدیل کرد.
• Burn از Burn: معرفی قدرتمند دورهٔ کاوردیل و هیوز؛ قطعه‌ای که هارد راک دیپ پرپل را با رنگ صوتی تازه‌ای پیوند می‌دهد.
• Perfect Strangers از Perfect Strangers: نمونه‌ای از صدای پخته‌تر مارک II در دههٔ ۱۹۸۰ و نقطهٔ ورود مناسب به دورهٔ بازگشت گروه.

برای شروع، Machine Head روشن‌ترین تصویر از صدای کلاسیک دیپ پرپل را ارائه می‌دهد. Deep Purple in Rock برای درک وجه خام‌تر و تهاجمی‌تر مارک II مناسب‌تر است. شنونده‌ای که می‌خواهد از آثار بدیهی‌تر فاصله بگیرد، می‌تواند سراغ Burn برود تا تغییر زبان گروه در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ را بشنود.

میراث دیپ پرپل

دیپ پرپل در سال ۲۰۱۶ به تالار مشاهیر راک اند رول راه یافت. جایگاه آن در تاریخ راک، فقط از چند قطعهٔ پرشنونده یا حضور اعضای مشهورش نمی‌آید. گروه در دورهٔ مارک II، الگویی مؤثر از هارد راک ساخت که در آن تکنیک نوازندگی با ترانه‌نویسی قابل‌فهم و اجرای زندهٔ باز ترکیب می‌شد.

اثر دیپ پرپل بر هوی متال اولیه، به‌ویژه در نقش ریف‌های گیتار، آوازهای بلند و استفادهٔ تهاجمی از کیبورد، قابل مشاهده است. در عین حال، اهمیت گروه به این نکته نیز وابسته است که پس از هر گسست، راهی برای بازتعریف خود پیدا کرد. همهٔ این تغییرات به یک اندازه موفق نبودند، اما همین بی‌ثباتی، تاریخ دیپ پرپل را از روایت خطی بسیاری از هم‌دوره‌هایش جدا می‌کند.

دیپ پرپل بیش از هر چیز گروهی است که قدرتش در شیمی اعضا آشکار می‌شود. مارک II، به‌ویژه در فاصلهٔ In Rock تا Made in Japan، نقطهٔ مرجع کارنامهٔ آن است؛ زیرا در آن دوره، رقابت خلاقانهٔ بلکمور و لرد، ریتم‌نوازی پیس و گلاور و آواز گیلن به تعادلی کم‌تکرار رسید. آثار بعدی شاید همیشه آن سطح از انسجام را تکرار نکردند، اما نشان دادند هویت دیپ پرپل فقط به بازسازی گذشته وابسته نیست.

سوالات متداول