David Bowie

دیوید بویی، هنرمند چندوجهی اهل بریتانیا، بیش از آنکه صرفاً یک موسیقی‌دان باشد، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگ عامه در قرن بیستم است. فعالیت حرفه‌ای او که از میانه دهه ۱۹۶۰ آغاز شد و نزدیک به پنج دهه ادامه یافت، هرگز محدود به یک سبک یا یک چهره ثابت نبود. بویی با ترکیب عناصر راک، گلم، آرت راک، سول، فانک، موسیقی الکترونیک و حتی جاز، تعاریف سنتی از یک ستاره موسیقی را برای همیشه دگرگون کرد. او نه تنها با ترانه‌نویسی و توانایی اجرای بی‌نظیرش، بلکه با خلق شخصیت‌های خیالی و تغییر مداوم در ظاهر و سبک موسیقایی‌اش، مسیر را برای نسل‌های بعدی هنرمندان هموار ساخت.

آنچه بویی را از هم‌نسلانش متمایز می‌کند، نگاه او به هنر به مثابه یک پروژه انسان‌شناسانه است. او خود را نه یک خواننده، بلکه بازیگری در نقش‌های متعدد می‌دید؛ بازیگری که هر نقش را با تمام وجود زندگی می‌کرد و سپس، درست پیش از آنکه مخاطب به پرسونااش خو بگیرد، آن را کنار می‌گذاشت. همین چرخه مداوم «خلق و نفی» است که کارنامه او را به کتابی زنده درباره هویت، شهرت و تنهایی انسان مدرن تبدیل کرده است. از ماجراهای علمی-تخیلی دهه شصت تا دیستوپیای خشونت‌آمیز Diamond Dogs، از اتاق‌های سرد استودیوی برلین تا رقص‌های تند دهه هشتاد و خداحافظی سیاه و باشکوه Blackstar، مسیر بویی هرگز یکنواخت نبود.

در این مقاله، زندگی و کارنامه هنری دیوید بویی را دوره به دوره بررسی می‌کنیم: از سال‌های تاریک و پرتلاش دهه شصت در لندن، تا اوج گلم راک، ماجراجویی سول سفید، انقلاب الکترونیک برلین، موفقیت‌های تجاری دهه هشتاد و سال‌های پایانی پرفراز و فرود. سپس به تأثیر او بر موسیقی متال و سبک‌های سنگین‌تر می‌پردازیم و در پایان، آلبوم‌های ضروری و برترین آهنگ‌های او را معرفی می‌کنیم. مخاطب این متن هم شنونده‌ای است که تازه می‌خواهد با بویی آشنا شود و هم علاقه‌مند حرفه‌ای که به دنبال تحلیل عمیق‌تر لایه‌های فرهنگی و موسیقایی کار اوست.

اعضا و همکاران کلیدی

بویی به عنوان یک هنرمند سولو، هرگز در خلأ کار نکرد. مهم‌ترین ابزار او برای اجرای هر تغییر سبکی، انتخاب هوشمندانه همکاران بود؛ نوازندگانی که هر کدام در نقطه عطفی از کارنامه او نقش محوری ایفا کردند.

میک رانسون و اسپایدرز از مارس

میک رانسون گیتاریست انگلیسی، همکار اصلی بویی در دوران گلم راک بود. او با کنترل جلوه‌های گیتار و نوازندگی پُرجزئیاتش، صدای گروه اسپایدرز از مارس را شکل داد؛ صدایی که تلفیقی از قدرت راک اند رول کلاسیک و نمایش‌گرایی تئاتری بود. رانسون تنها نوازنده نبود؛ برخورد متقابل صحنه‌ای او با بویی بخشی از روایت آلبوم Ziggy Stardust بود و این دو، درست مثل زوجی تئاتری، انرژی یکدیگر را مضاعف می‌کردند. پس از فروپاشی گروه در سال ۱۹۷۳، رانسون به فعالیت مستقل و همکاری با لو رید در آلبوم Transformer پرداخت و نشان داد سبک او چقدر قابل انتقال است. قطعه «Jean Genie» و اجرای آلامون سنت‌دنیس از «Rock ‘n’ Roll Suicide» بهترین نمونه‌های هم‌افزایی این دو هستند.

برایان اینو و شکل‌گیری زبان تازه

همکاری بویی با برایان اینو در سه‌گانه برلین، از مهم‌ترین شراکت‌های تاریخ موسیقی راک است. اینو که پیش‌تر در گروه رُکسی میوزیک سینتی‌سایزر می‌نواخت، با دانش نظری‌اش از موسیقی تجربی و مفاهیمی مانند سیستم‌های خودسازمان‌ده و دفرهنگ‌یابی، به بویی شهامتی برای ترک فرم‌های آشنا داد. در آلبوم Low، بخش اول آهنگ‌های سنتی‌تر است، اما بخش دوم از ایده‌های اینو برای آفرینش بافت‌های امبینت با قطعه‌های نواری، نورها و کنترل تصادفی بهره می‌برد؛ حاصل، فضاهایی شد که شاید هرگز به ذهن یک ترانه‌سرای سنتی نمی‌رسید. روش کار اینو ساده اما رادیکال بود: او اجرای موسیقی‌دان‌ها را ضبط می‌کرد، قطعه‌ها را جدا و جابه‌جا پخش می‌کرد و از تصادف به عنوان ابزار آفرینش استفاده می‌کرد.

رابرت فریپ و کارلوس آلومار

در آلبوم Heroes، حضور رابرت فریپ گیتاریست کینگ کریمسون، لایه دیگری از تجربه‌گرایی را اضافه کرد. فریپ با گیتار الکترونیک و سنتزکننده‌اش، بافتی هذیان‌گونه و غریبه برای قطعه عنوان‌دار ساخت که هنوز هم از معروف‌ترین اجراهای تاریخ گیتار الکتریک محسوب می‌شود. در سوی دیگر، کارلوس آلومار گیتاریست پورتوریکویی‌تبار، با ریتم‌های فانک‌محور خود در آلبوم‌های Young Americans و Station to Station ظاهری متفاوت به موسیقی بویی داد. نقش آلومار در سه‌گانه برلین نیز حیاتی بود؛ او حلقه اتصال ریتمیک میان روحیه فانکی نیویورکی و مینیمالیسم آلمانی بود و بدون گیتارهای برنده او، فضای قطعاتی مانند «Speed of Life» و «Heroes» چنین سیمی و زنده نمی‌شد.

نیل راجرز و تین ماشین

در دهه هشتاد، بویی با تهیه‌کننده نامدار دیسکو، نیل راجرز، آلبوم Let’s Dance را ساخت؛ همکاری‌ای که او را به اوج موفقیت تجاری رساند. سپس در اوایل دهه نود، گروه تین ماشین را تشکیل داد تا مخاطبانش را وادار کند دوباره به او به چشم یک راک‌ران جدی نگاه کند. در سال‌های پایانی نیز همکاری با گیتاریست‌هایی مانند ریوزریلز در آلبوم‌های The Next Day و Blackstar و چیره‌دستی نوازندگان جاز نیویورکی مانند دان مک‌کسین، نشان داد هوشمندی بویی در انتخاب همکاران تا آخرین روز حیاتش ادامه داشت. جمع‌بندی این فهرست یک واقعیت را روشن می‌کند: بویی یک فرمانده هنری بود. او همیشه می‌دانست برای اجرای هر ایده به چه نوع ذهنی نیاز دارد و چگونه بهترین ظرفیت را از همکارانش بیرون بکشد.

ریشه‌ها و ظهور یک اسطوره

دیوید بویی با نام اصلی دیوید رابرت جونز، در ۸ ژانویه ۱۹۴۷ در بریکستون لندن به دنیا آمد. رشد او در حومه صنعتی بروملی، در خانواده‌ای کم‌درآمد و نسبتاً پرآشوب شکل گرفت. برادر ناتنی‌اش، تری، که از بیماری اسکیزوفرنی رنج می‌برد، بویی را با ادبیات نسل بیت، جاز و موسیقی بودیستی آشنا کرد؛ تأثیری که بعدها در فضای اضطراب‌آلود و سورئال اشعار دهه هفتاد او آشکار شد. زخم چشم چپ بویی، نتیجه درگیری نوجوانی با دوستش جورج آندروود بر سر یک دختر، باعث شد مردمک آن چشم همیشه گشاده بماند؛ ویژگی بصری که بعدها به نماد دگرگونی و دوگانگی در تصویر او تبدیل شد.

در دهه شصت، بویی گروه‌های متعددی را امتحان کرد؛ از کینگ بیز گرفته تا پروژه‌های تک‌نفره‌ای که نتوانستند موفقیتی بیش از یک یا دو تک‌آهنگ کم‌دیده به دست بیاورند. در سال ۱۹۶۶، برای جلوگیری از اشتباه گرفته شدن با دیوی جونز خواننده مانکیز، نام هنری بویی را برگزید؛ نامی برگرفته از چاقوی معروف جیم بویی. آلبوم اولش در ۱۹۶۷، تلاشی برای ترانه‌سرایی به سبک موزیک‌هال و آنتونی نیولی بود و اگرچه شکست تجاری خورد، رگه‌هایی از تئاتری بودن را نشان می‌داد که بعدها امضای او شد.

نقطه عطف اول، انتشار تک‌آهنگ «Space Oddity» در سال ۱۹۶۹ بود؛ همان سالی که مأموریت آپولو ۱۱ انسان را به ماه رساند. بی‌بی‌سی این قطعه را در پوشش خبری فرود فضایی پخش کرد و بویی پس از سال‌ها سرگردانی، نخستین موفقیت جدی چارتی‌اش را تجربه کرد. این قطعه که از فضای علمی-تخیلی و شخصیت سرگرد تام الهام گرفته بود، نخستین نشانه گرایش بویی به روایتگری سینمایی و مفاهیم انتزاعی در موسیقی بود. اما نکته مهم‌تر این است که او سرگرد تام را رها نکرد؛ این شخصیت یک دهه بعد در قطعه «Ashes to Ashes» بازگشت تا سرنخ فاجعه‌بار اعتیاد و شکست را روایت کند.

آلبوم The Man Who Sold the World در سال ۱۹۷۰، نخستین نگاه جدی به تاریک‌ترین گوشه‌های ذهن بویی بودهن بویی بود؛ قطعاتی مانند ترانه عنوان‌دار که بعدهوبین بازخوانی‌اش کرد، فضایی سایکدلیک و آشفته داشت که با خوش‌شفته داشت که با خوش‌بینی دهه آلبوم Hunky Dory در ۱۹۷۱ از این تاریکی فاصله گرفت و با قطعاتی مانند «Life on Mars?»، «Changes» و «Oh! You Pretty Things»، توانایی بویی در ترانه‌سرایی شاعرانه و پرتره‌نگاری را به نمایش گذاشت؛ قطعه «Song for Bob Dylan» و «Andy Warhol» در همان آلبوم، ادای احترام هم‌زمان طنزآمیز و جدی او به قهرمانانش بود. فروش هر دو آلبوم متوسط بود، اما آن‌ها بستری ساختند که یک سال بعد، انفجار زیگی استارداست در آن رخ داد. این دوره آشکار کرد که بویی پیش از آنکه ستاره شود، یک نویسنده بی‌وقفه بود؛ کسی که همیشه چند گام از بازار جلوتر حرکت می‌کرد و منتظر می‌ماند دنیا به او برسد.

دوران طلایی: از زیگی استارداست تا سول سفید

دهه ۱۹۷۰ شاهد ظهور شخصیت‌های نمایشی بویی بود؛ دورانی که او را از یک خواننده جدی به یک پدیده فرهنگی تبدیل کرد.

زیگی استارداست و تولد پرسونا

آلبوم The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars در سال ۱۹۷۲، هسته اصلی گلم راک است و اهمیت آن در روایت داستان یک ستاره راک بیگانه نهفته است. زیگی، فرستاده‌ای از سیاره‌ای که پنج سال به مرگ زمین باقی مانده، پیام نجات را با موسیقی راک به بشریت می‌رساند، اما خودش قربانی اعتیاد، غرور و اشتهای بی‌رحمانه شهرت می‌شود. بویی با موهای قرمز آتشین، لباس‌های کیمونو‌مانیکو و ظاهری آندروجینی، مفهوم «پرسونا» در موسیقی راک را به بلوغ رساند. تور جهانی این آلبوم، بویی را به نماد جنبش گلم تبدیل کرد و او صحنهین صحنه‌ای و بازسازی صحنه‌های نمایشی، مرز میان کنسرت و تئاتر را محو کرد.

آلامون سنت‌دنیس و پایان نمایش

در جولای ۱۹۷۳، در آلامون سنت‌دنیس لندن، بویی ناگهان اعلام کرد این آخرین اجرای زیگی است و گروه را در اوج محبوبیت منحل کرد. این تصمیم که در فرهنگ راک به «قاتل آخرین شب» معروف شده است، بارها تحلیل شده و بازتاب‌های گسترده‌ای در موسیقی و سینما داشته است؛ از جمله در مستند معروف د. ا. پن‌بیکر. بویی خود بعدها گفت زیگی داشت او را می‌خورد و او برای بقای ذهنی‌اش باید این شخصیت را می‌کشت. این آگاهی درباره خطر ذاتی‌ای که پرسونا‌ها برای سلامت روان خالقشان دارند، یکی از بلندترین دستاوردهای فکری بویی است.

Diamond Dogs و دیستوپیای اورولی

آلبوم Diamond Dogs در ۱۹۷۴، پس از حذف ویرایش نمایش پاریس ۱۹۸۴ اورول از سوی بیوه جورج اورول، به یک روایت دیستوپیایی مستقل تبدیل شد. بویی در این اثر، زیگی را با هالووین جک و شهر دیستوپیایی هانگرسیتی ترکیب کرد؛ حاصل، پرخاشگرانه‌ترین اثر او تا آن زمان بود. تور این آلبوم با صحنه‌های بزرگ، رقص‌ندگان و اجرای شبیه تئاتر برادوی، بازتاب شکل‌گیر جنبش سول‌ترینِ «سول‌ترین» بود.

سول سفید و سقوط به سوی لس‌آنجلس

پس از این دوره، بویی با مهاجرت به ایالات متحده و تجربه سول و فانک در آلبوم Young Americans در ۱۹۷۵، بار دیگر مخاطبانش را غافلگیر کرد. او خود این دوره را «پلاستیک سول» می‌نامید؛ توصیفی که هم طنز داشت و هم آگاهی از مصنوعی بودن این بازآفرینی. تک‌آهنگ «Fame» که با همکاری جان لنون نوشته شد، نخستین رتبه یک بویی در چارت بیلبورد آمریکا شد. اما این دوره، درعین‌حال، اوج مصرف کوکائین و زوال روانی بویی هم بود. آلبوم Station to Station در ۱۹۷۶، که در حالت نیمه‌آگاهی و به عنوان شخصیت «آدمک نازک سفید» ضبط شد، ترکیبی پیچیده از موسیقی فانک، سول و راک است و همچنان یکی از تحسین‌شده‌ترین آثار او محسوب می‌شود. قطعه طولانی و اپیک‌گونه عنوان‌دار آن، از یک مسیر موتور-ریتمیک سرد آغاز می‌شود و به یک فرود غم‌انگیز و جازگونه می‌رسد؛ روایتی که درون‌مایه آن پایان یک دوره هنری و شروع ماجراجویی تازه است. اما این آلبوم، سند پایانی یک دوره تاریک هم بود؛ بویی بعدها گفت از آن سال‌ها چیزی به یاد ندارد و همین سقوط، انگیزه او برای ترک لس‌آایی: از زیگی استارداست تا س شد.

سه‌گانه برلین: آزمایشگاه هنری بویی

در سال ۱۹۷۶، بویی برای فرار از اعتیاد و فضای سمی هالیوود، به سوئیس و سپس به برلین غربی مهاجرت کرد. برلین آن زمان، شهری تقسیم‌شده، سرد و در حال پوسیدن بود؛ فضایی که برای بویی، هم درمان بود و هم آزمایشگاه. او در آپارتمانی در محله شونبرگ، کنار همسایهالیاش ایگی پاپ، زندگی ساده و کم‌جنجالی را آغاز کرد و در استودیو هانسا که به «استودیوی کنار دیوار بزرگ» مشهور بود، به ساخت آثار تازه‌ای پرداخت.

Low: شکستن فرم کلاسیک آلبوم

آلبوم Low در ۱۹۷۷، شروع سه‌گانه برلین است و شاید جسورانه‌ترین حرکت بویی در کل کارنامه‌اش. نیمه اول آلبوم، قطعات کوتاه و گسیخته‌ای است که از سنت آهنگ‌سازی پاپ پیروی نمی‌کنند؛ قطعاتی مانند «Be My Wife» و «Sound and Vision» در ظاهر آهنگ‌اند، اما ساختارشان گسیخته و ناتمام رها شده است. نیمه دوم، کاملاً بی‌کلام و آفرومبت‌گونه است؛ فضاهایی ساخته‌شده با سینتی‌سایزر، ویلنسل کارلوس آلومار و طراحی صوتی برایان اینو. این نیمه، پایه‌های موسیقی امبینت و الکترونیک را در بدنه راک محکم کرد. مدیریت آرسی‌ای در ابتدا از انتشار این آلبوم هراس داشت و آن را «غیرقابل فروش» می‌دانست، اما گذشت زمان نشان داد Low یکی از اثرگذارترین آلبوم‌های تاریخ موسیقی عامه‌پسند است.

Heroes: سرودی در سایه دیوار

آلبوم Heroes در همان سال، از لحاظ ساختار به Low نزدیک است، اما فضا گرم‌تر و امیدبخش‌تر است. قطعه عنوان‌دار آن، داستان زوجی است که در کنار دیوار برلین می‌بوسند؛ داستانی که از پنجره استودیوی هانسا قابل مشاهده بود. رابرت فریپ با گیتار الکترونیک خود، برای این قطعه لایه‌ای هذیان‌گونه ساخت و بویی با فریادی نیمه‌ با فریادی نیمه‌حرفی و تکنیک از عشق در تقابل با سیستم سرکوبگر خلق کرد. این قطعه به یکی از پرقدرت‌ترین سرودهای اتحاد در قرن بیستم تبدیل شد و سال‌ها بعد، با سقوط دیوار برلین، به نماد آزادی تبدیل شد.

Lodger: پایان سفر

آلبوم Lodger در ۱۹۷۹، پایان‌بخش سه‌گانه است و برخلاف دو اثر قبلی، ساختار گسسته برلینی را کنار گذاشته و به جست‌وجوهای جهانی روی آورده است. قطعاتی مانند «Boys Keep Swinging» با طنز جنسیتی خود و «DJ» با نگاه طعنه‌آمیز به فرهنگ مصرف، نشان می‌دهند بویی در این دوره رو به آرامی به سمت آهنگ‌سازی سنتی‌تر برمی‌گشت. اما نکته مهم این است که این سه آلبوم، بویی را از سبک‌های رایج راک دور کردند و به سمت تجربه‌گرایی، الکترونیک و مینیمالیسم بردند. اهمیت این دوران برای موسیقی پسا-پانک و اینداستریال دهه هشتاد، بی‌پایان است؛ گروه‌هایی مانند جوی دیویژن، تالکینگ هدز و ناین اینچ نیلز، به‌طور مستقیم از این زبان وام گرفتند.

آثاری مانند Scary Monsters (and Super Creeps) در ۱۹۸۰، با قطعه «Ashes to Ashes»، پایان‌نامه دوران برلین محسوب می‌شوند؛ جایی که بویی با بازگشت به شخصیت سرگرد تام، حساب‌کاری نهایی با گذشته اعتیادآمیز خود انجام داد. این آلبوم، نقطه‌ای است که بویی، دستاوردهای تجربی برلین را با قالب آهنگ‌های پاپ‌پذیر ترکیب کرد و آماده ورود به دهه هشتاد شد.

دهه هشتاد تا بازگشت نهایی

آلبوم Let’s Dance در ۱۹۸۳، با تهیه‌کنندگی نیل راجرز و گیتارنوازی جوان استیوی ری وان، بویی را به اوج موفقیت تجاری‌اش رساند. تک‌آهنگ‌های «Let’s Dance»، «Modern Love» و «China Girl» در سراسر جهان رتبه‌های بالای چارت را گرفتند و تور Serious Moonlight، بویی را به یک ستاره استادیوم تبدیل کرد. اما این موفقیت، شمشیر دو لبه بود. بویی خود بعدها اعتراف کرد که در دهه هشتاد، «هنرمند اصلی پروژه» نبود و احساس می‌کرد ماشین تجاری موسیقی، او را به یک جعبه محصول تبدیل کرده است. آلبوم‌های Tonight در ۱۹۸۴ و Never Let Me Down در ۱۹۸۷، کیفیت هنری پایین‌تری داشتند و خود بویی آنها را نقطه ضعف کارنامه‌اش می‌دانست.

واکنش او به این بحران، تشکیل گروه تین ماشین در سال ۱۹۸۸ بود؛ گروهی با ریوز گابریلز و هانت و تونی سیلز که در آن، بویی برای اولین بار از سال‌های دور، ترانه‌هایش را به عنوان عضو یک باند اجرا می‌کرد. این پروژه، با نگاه تند و اجتماعی‌اش، موفقیت تجاری چندانی نداشت اما راه را برای بازگشت بویی به موسیقی جدی و شخصی هموار کرد. آلبوم Black Tie White Noise در ۱۹۹۳، پس از سال‌ها سکوت نسبتاً طولانی، ازدواجش با ایمان و بازگشت به موسیقی سول و الکترونیک را منعکس می‌کرد.

دهه نود و اوایل هزاره سوم، دوران جست‌وجوی فرم‌های تازه بود. آلبوم Outside در ۱۹۹۵، بازگشت به همکاری با برایان اینو بود و با روایت یک «رمزگذاری هنری قتل» در فضایی سایبری، پیوندی میان سه‌گانه برلین و فرهنگ دیجیتال می‌ساخت. آلبوم Earthling در ۱۹۹۷، بویی را به دنیای درام‌اند‌بیس و جنگل الکترونیک برد و قطعه «I’m Afraid of Americans» با همکاری ناین اینچ نیلز، نشان می‌داد او همچنان به تکنولوژی و فرهنگ عصبانی زمانه‌اش گوش می‌داد. آلبوم Hours در ۱۹۹۹، نخستین آلبوم اینترنتی یک هنرمند بزرگ محسوب می‌شود و آرامش و تأملی درون‌گرایانه دارد.

پس از سکوتی طولانی به دلیل عمل قلبی، آلبوم Reality در ۲۰۰۳ منتشر شد و تور A Reality Tour آغاز شد که ناگهان به دلیل مشکلات قلبی بویی متوقف شد. سپس یک دهه سکوت کامل در پی آمد؛ دهه‌ای که بسیاری گمان می‌کرد پایان حرفه بویی است. اما در روز تولد شصت‌وششم سالگی او، در ۸ ژانویه ۲۰۱۳، ناگهان تک‌آهنگ «Where Are We Now?» منتشر شد؛ surprise مخاطبان و منتقدان را کامل در خود فرو برد. آلبوم The Next Day که همان سال منتشر شد، بازگشتی پرشور و پُرتنش به موسیقی راک با نگاهی به گذشته و شکست‌های خود بود.

آلبوم Blackstar در ۸ ژانویه ۲۰۱۶، همان روز تولد هفتاد سالگی او، منتشر شد. بویی در این زمان، از سرطان کبدی که تنها چند نفر نزدیک به او می‌دانستند، رنج می‌برد. این آلبوم، ترکیبی از جاز تجربی، موسیقی الکترونیک و آفروبت است و رویارویی صریح با مرگ را نشان می‌دهد. موزیک‌ویدئوی قطعه «Lazarus»، بویی را در تخت بیمارستان، چشم‌بسته با نواری روی چشمش نشان می‌دهد؛ تصویری که دو روز بعد، با خبر درگذشت او معنا می‌یابد. Blackstar به یکی از اندوهگین‌ترین و درعین‌حال، باشکوه‌ترین خداحافظی‌های تاریخ موسیقی تبدیل شد؛ آثاری که هنرمند، دقیقاً می‌دانست چه زمانی خداحافظی می‌کند و این را با شکوهی مطلق اجرا می‌کند. این پایان‌بندی، مفهوم «هنر به مثابه یک پروژه تمام‌عیار» را در کارنامه بویی کامل کرد.

سوالات متداول